Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM), Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'ne (AİHS) taraf devletlerin ülkelerinde gerçekleşen ve Sözleşme'de güvence altına alınmış hakların ihlal edildiği iddialarını inceleyen uluslararası mahkemedir. Bireyler, sivil toplum kuruluşları ve kişi grupları AİHS m.34 uyarınca doğrudan AİHM'e başvurabilir.

AİHM'e Bireysel Başvurunun Şartları (AİHS m.34, 35)

1) Mağdur Sıfatı (AİHS m.34)

Başvurucu, taraf devletin Sözleşme'de güvence altına alınmış haklarından birini ihlal etmesinden doğrudan ve kişisel olarak etkilenmiş olmalıdır. Soyut başvurular (actio popularis) kabul edilmez.

2) İç Hukuk Yollarının Tüketilmesi (AİHS m.35/1)

Başvurucu, ulusal hukuk düzenindeki etkili ve erişilebilir tüm kanun yollarını tüketmek zorundadır. Türkiye için bu, kural olarak şu sırayı kapsar:

  1. İlk derece mahkeme
  2. İstinaf (Bölge Adliye veya Bölge İdare Mahkemesi)
  3. Temyiz (Yargıtay/Danıştay/Askeri Yargıtay)
  4. Anayasa Mahkemesi'ne bireysel başvuru (23.09.2012'den sonra etkili iç hukuk yolu olarak kabul edilmektedir — AİHM, Hasan Uzun – Türkiye, B. No: 10755/13)

3) 4 Aylık Süre Şartı (AİHS m.35/1)

Başvuru, son iç hukuk kararının tebliğ edildiği tarihten itibaren 4 ay içinde yapılmalıdır. Bu süre 16 No.lu Protokol'ün yürürlüğe girmesinden önce 6 aydı; ancak Türkiye için 16. Protokol yürürlükte değildir, dolayısıyla 6 aylık eski süre uygulanmaz; AİHM 1 Şubat 2022'den itibaren 4 aylık süreyi uygulamaktadır.

4) Anonim ya da Aynı Konuda Daha Önce İncelenmiş Başvuru Olmaması (AİHS m.35/2)

Anonim başvurular ve aynı kişi tarafından aynı konuda daha önce yapılmış ve incelenmiş başvurular kabul edilmez.

5) Açıkça Dayanaktan Yoksun veya Mahkeme'nin Yetkisini Aşan Başvuru Olmaması (AİHS m.35/3-4)

Sözleşme veya Protokollerdeki haklarla ilişkilendirilemeyen, açıkça dayanaktan yoksun, başvuru hakkının kötüye kullanıldığı veya başvurucunun önemli bir zarara uğramadığı başvurular kabul edilmez.

Başvuru Süreci

1) Standart Başvuru Formu

AİHM'in internet sitesinden indirilen resmi başvuru formu doldurulur. Form mutlaka Mahkemenin resmi dillerinden birinde (İngilizce veya Fransızca) ya da taraf devletin resmi dilinde (Türkiye için Türkçe) hazırlanır.

Form içeriği:

  • Başvurucunun kimlik ve iletişim bilgileri
  • Davalı devlet (Türkiye'ye karşı yapılıyorsa "Republic of Türkiye")
  • Olayların özeti (kronolojik sırada, tarihler ve kararlarla)
  • İhlal iddiaları ve dayandırıldığı Sözleşme maddeleri
  • Tüketilmiş iç hukuk yolları
  • Talep edilen tatminat (tazminat dâhil)
  • İmza ve tarih

2) Eklenmesi Zorunlu Belgeler

  • İlk derece mahkeme kararının tam metni
  • İstinaf ve temyiz kararları
  • Anayasa Mahkemesi kararı (varsa)
  • Diğer ilgili belgeler (idari işlemler, raporlar)
  • Vekâletname (avukatla temsil halinde)

3) İletim

Başvuru ve ekleri posta yoluyla AİHM Yazı İşleri Müdürlüğü'ne gönderilir:

The Registrar
European Court of Human Rights
Council of Europe
67075 Strasbourg Cedex - France

Faks veya e-posta ile başvuru kabul edilmez. Başvuru tarihi olarak posta gönderim tarihi esas alınır.

Kabul Edilebilirlik İncelemesi

Başvurular önce tek hâkim, komite veya daire tarafından kabul edilebilirlik yönünden incelenir. Kabul edilemez bulunan başvurular hakkında kesin red kararı verilir; bu karara itiraz veya temyiz mümkün değildir. Türkiye'ye yönelik başvuruların büyük çoğunluğu bu aşamada elenmektedir; başvurunun şekli ve esasla ilgili dikkatli hazırlığı kritik önemdedir.

Esas İncelemesi

Kabul edilebilir bulunan başvurular esastan incelenmek üzere Daire'ye sevk edilir. Daire başvuruyu davalı devlete (Türkiye'ye) bildirir; Türkiye'nin yazılı görüşü alınır. Başvurucuya da yanıt hakkı tanınır. Tarafların yazılı görüşleri tamamlanınca Daire karar verir.

Büyük Daire'ye Sevk

İçtihadı önemli olan ya da önceki kararlardan farklılık gösteren davalar AİHM Genel Kurul'una (Büyük Daire) götürülür (AİHS m.30, 43).

İhlal Kararının Sonuçları

1) Tazminat (AİHS m.41 — Hakkaniyete Uygun Tatmin)

AİHM ihlal tespit ettiğinde başvurucuya:

  • Maddi tazminat (uğranılan ekonomik kayıp)
  • Manevi tazminat (acı, üzüntü, ızdırap)
  • Yargılama gideri ve masraf

ödenmesine karar verebilir. Tazminat tutarı genellikle iç hukuk mahkemelerinin verdiklerinden yüksektir.

2) İhlalin Sona Erdirilmesi ve Tekrarının Önlenmesi

Davalı devletten ihlali sona erdirmesi ve benzer ihlallerin tekrarını önlemek için genel önlemler alması beklenir (AİHS m.46/1).

3) Yeniden Yargılama (Türk hukukunda HMK m.375, CMK m.311)

AİHM ihlal kararı, Türk hukukunda yeniden yargılama sebebidir. CMK m.311 ve HMK m.375 uyarınca AİHM ihlal kararının kesinleşmesinden itibaren 1 yıl içinde yeniden yargılama talep edilebilir.

İcra Süreci — Bakanlar Komitesi

AİHM ihlal kararlarının icrası Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi tarafından izlenir (AİHS m.46/2). Türkiye, icra süreci kapsamında ödemeleri yapmak ve gerekli yasal değişiklikleri gerçekleştirmek zorundadır.

AYM ile AİHM Karşılaştırması

KıstasAYM (Bireysel Başvuru)AİHM
Hukuki kaynak1982 AnayasasıAİHS
Süre30 gün4 ay
İç hukuk öncesi tüketilmesiİstinaf/Temyiz tüketilmiş olmalıAYM dâhil tüm yollar tüketilmiş olmalı
Karar etkisiBireysel + ulusal mahkemelere bağlayıcıUlusal mahkemelere yol gösterici, devleti bağlayıcı
TazminatDaha sınırlıDaha yüksek

Sıkça Karşılaşılan AİHM Başvurusu Konuları

  • Uzun yargılama (AİHS m.6) — özellikle Türkiye'ye karşı en yaygın ihlal
  • Mülkiyet hakkı ihlalleri — kamulaştırmasız el atma
  • İfade özgürlüğü — gazeteci/yazar/akademisyen davaları
  • Yaşam hakkı — etkili soruşturma yapılmaması
  • Toplantı/gösteri yürüyüşü kısıtlamaları
  • Tutukluluk uzunluğu
  • Adil yargılanma — savunma hakkı, silahların eşitliği

Pratik Tavsiyeler

  1. 4 aylık süreyi takvime düşürün: AYM kararının tebliğinden itibaren 4 ay; gecikme başvurunun kabul edilemez olmasına yol açar.
  2. Form bütünlüğüne dikkat: Eksik form ve eksik belgeler erken aşamada başvurunun reddine sebep olur.
  3. İçtihat atıfları yapın: AİHM'in benzer dosyalardaki kararları başvuruyu güçlendirir; özellikle Daire ve Büyük Daire kararları kullanılmalıdır.
  4. Türkçe ya da resmi dil tercihi: Türkçe başvuru kabul edilir; ancak AİHM'in incelemeyi hızlandırması için İngilizce/Fransızca özet eklemek faydalıdır.
  5. Avukatla temsil: AİHM başvurularında prosedürün karmaşıklığı ve içtihat zenginliği nedeniyle uzman avukatla çalışmak başvuru başarısı için kritiktir.