Arabuluculuk; tarafların özgür iradeleriyle seçtikleri tarafsız ve uzman bir üçüncü kişinin (arabulucunun) kolaylaştırıcılığında, aralarındaki uyuşmazlığı dava açılmadan ya da yargılama sırasında çözmelerini sağlayan bir alternatif uyuşmazlık çözüm yöntemidir. Hukuki çerçeve 6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu ile çizilmiştir.
Arabulucu, taraflara hüküm dayatmaz; menfaatlerini değerlendirip ortak bir çözüme aracılık eder. Süreç gizlidir; sonunda anlaşma ya da anlaşmama tutanağı düzenlenir.
İhtiyari ve Zorunlu Arabuluculuk Ayrımı
İhtiyari Arabuluculuk
Tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edebileceği özel hukuk uyuşmazlıklarında, kanunen zorunlu olmadığı hâlde başvurulan yoldur. Maddi-manevi tazminat talepleri, miras paylaşımı, boşanma sonrası mal rejimi uyuşmazlıkları, ticari sözleşme ihtilafları ihtiyari arabuluculuğa elverişlidir.
Zorunlu Arabuluculuk (Dava Şartı)
Bazı uyuşmazlık türlerinde dava açılmadan önce arabulucuya başvurmak dava şartıdır. Şart yerine getirilmeden açılan dava, mahkemece usulden reddedilir. Zorunlu arabuluculuk başlıca şu alanlarda uygulanır:
- İş Hukuku — 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m.3
- Ticari Davalar — 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.5/A
- Tüketici Uyuşmazlıkları — 6502 sayılı TKHK m.73/A
- Belirli Gayrimenkul Uyuşmazlıkları — 6325 sayılı Kanun m.18/B (01.09.2023 itibarıyla)
Sürecin Temel İlkeleri
Gizlilik (m.4)
Arabulucu, taraflar ve süreçte hazır bulunan herkes; bilgi, belge ve beyanları gizli tutmakla yükümlüdür. Gizliliği ihlal eden kişi, kanunun 33. maddesi uyarınca altı aya kadar hapis cezası ile cezalandırılır.
Eşitlik ve İradilik (m.5)
Taraflar süreç boyunca eşit haklara sahiptir; hiç kimse arabuluculuğa katılmaya zorlanamaz. Arabuluculuk faaliyetinde sunulan beyan ve belgeler, sonradan açılacak dava ya da tahkimde delil olarak ileri sürülemez.
Tarafsızlık (m.8-9)
Arabulucu, sürece katılan herkese tarafsız ve eşit davranır; tarafsızlığı hakkında şüphe doğurabilecek durumları önceden bildirmek zorundadır.
Arabulucunun Ücreti (m.7)
Arabulucu, faaliyetin sona erdiği tarihte yürürlükte olan Arabulucu Asgari Ücret Tarifesi'ne göre ücret alır. Aksi kararlaştırılmadıkça ücret ve giderler taraflarca eşit paylaşılır.
Anlaşma Belgesinin Hukuki Değeri (m.18)
Süreç sonunda taraflar uzlaşırsa anlaşma belgesi düzenlenir. Bu belge, taraflar ve avukatları ile arabulucu tarafından imzalandığında — ticari uyuşmazlıklar bakımından avukatlar ile arabulucunun birlikte imzalaması yeterli — icra edilebilirlik şerhi aranmaksızın ilam (mahkeme kararı) niteliğinde belge sayılır.
Avukat olmaksızın imzalanmış belgelerde icra edilebilirlik şerhi, dava açılmadan önce arabulucunun görev yaptığı yer sulh hukuk mahkemesinden talep edilir. İncelemenin kapsamı yalnızca anlaşmanın arabuluculuğa ve cebri icraya elverişli olup olmamasıyla sınırlıdır; mahkeme içeriği değiştiremez.
Arabuluculuğa Başvuru Süresi (m.13, m.15)
Taraflar dava açılmadan önce de yargılama sürerken de arabulucuya başvurmak konusunda anlaşabilir. Karşı tarafa iletilen arabulucu teklifi, 30 gün içinde olumlu yanıtlanmazsa reddedilmiş sayılır. Yargılama sırasında tarafların birlikte arabulucuya gitmesi hâlinde mahkeme, üç ayı aşmamak üzere yargılamayı erteler; bu süre üç aya kadar uzatılabilir.
Arabuluculuğa Elverişli Olmayan Uyuşmazlıklar
Tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edemeyecekleri uyuşmazlıklar arabuluculuğa elverişli değildir. Başlıcaları:
- Suç bağlantılı uyuşmazlıklar (CMK uzlaştırma kapsamında çözülür)
- Aile içi şiddet iddiası içeren uyuşmazlıklar
- Çocuğun velayetine ilişkin uyuşmazlıklar
- Nüfus kaydının düzeltilmesi/değiştirilmesi davaları
- İdari yargı yetkisindeki tam yargı ve iptal davaları
- Vergi hukukundan doğan uyuşmazlıklar
- Sosyal güvenliğe ilişkin hizmet tespiti gibi tespit davaları
Avukatla Temsil Neden Önemli?
Arabuluculuk anlaşma belgesi ilam niteliğinde olduğundan içerik geri dönülemeyecek hak kayıplarına yol açabilir. Alacak miktarının doğru hesaplanması, hukuki risklerin önceden değerlendirilmesi ve müzakere stratejisinin kurulması için süreç başlamadan önce avukat desteği almak büyük önem taşır.