Anayasa m.36 ve AİHS m.6 ile güvence altına alınan "adil yargılanma hakkı", AYM bireysel başvurularının en sık ihlal iddiası gerekçesidir.
Adil Yargılanma Hakkının Bileşenleri
- Bağımsız ve tarafsız mahkeme.
- Makul süre içinde yargılama.
- Aleni yargılama (bazı istisnalar).
- Silahların eşitliği (procedural equality).
- Çelişmeli yargılama.
- Savunma hakkı (avukat erişimi, delil sunma, tanık çağırma).
- Gerekçeli karar.
- Etkili itiraz yolu.
- Suçsuzluk karinesi.
Sıkça Görülen İhlal Türleri
- Gerekçesizlik veya yetersiz gerekçe.
- Tanık çağrılmaması.
- Savunmaya cevap verilmemesi.
- Hukuka aykırı delile dayanma.
- Uzun yargılama süresi.
- İlk derece-üst yargı çelişkili kararları.
- İletişim tespit/dinlemenin hukuksuzluğu.
- Tutuklama gerekçesinin yetersizliği.
Bireysel Başvuru Şartları
- İç hukuk yollarının tüketilmesi (istinaf-temyiz, AYM dışı yargı).
- 30 gün içinde başvuru.
- Etkilenen kişi/yetkili vekil tarafından.
- Başvuru formu + delil dosyası.
- Başvuru ücreti (cüzi).
Süreç
- Başvuru AYM'ye sunulur.
- Komisyon kabul edilebilirlik incelemesi.
- Bölüm/Genel Kurul esas inceleme.
- Karar Resmi Gazete'de.
- Süre: 12-36 ay.
İhlal Kararı Sonuçları
- Tazminat (manevi/maddi).
- Yeniden yargılama emri (gerekirse).
- İdari işlemin iptali.
- Özür/düzeltme.
- Uygulamadaki değişiklik (sistemik hâlde).
AYM Yerleşik İçtihat
AYM, adil yargılanma hakkı kapsamında "gerekçeli karar" ilkesini sıkı uygular; özellikle ceza dosyalarında sanığın savunmasına etkili cevap verilmemesi, tanıklara dinlenememesi, hukuka aykırı delile mahkûmiyetin dayandırılması gibi durumlarda ihlal kararları vermiştir. "Mağdur kavramı" geniş yorumlanır.
AİHM Yolu
- AYM olumsuz olursa 4 ay içinde AİHM.
- Strazburg'a İngilizce/Fransızca başvuru formu.
- Ön kabul incelemesi (admissibility).
- Esas karar (12-48 ay).
- Pilot kararla sistemik soruna işaret.
Pratik Tavsiyeler
- İç hukuk yollarını eksiksiz tüketin (istinaf, temyiz).
- 30 gün süresine titiz uyum.
- İhlal iddialarını madde madde yapılandırın (gerekçesizlik, tanık dinlenmemesi vb.).
- Anayasa ve AİHS maddeleri ile ilişkilendirin.
- Emsal AYM/AİHM kararları gösterin.
- AYM olumsuz olursa AİHM süresi (4 ay) takip.
AYM bireysel başvuru hak ihlallerinin son hukuki çaresidir. AYM-AİHM uzmanı avukat önerilir.