"Makul süre içinde yargılama", adil yargılanma hakkının temel bileşenlerindendir. Türk yargı sistemindeki yığılmalar nedeniyle uzun yargılama süresi sıkça AYM bireysel başvuru konusu olur.
"Makul Süre" Kıstası
Mutlak bir süre yoktur; somut olayda değerlendirilir:
- Davanın karmaşıklığı.
- Tarafların tutumu (gecikmeyi istemiş mi).
- Yargı makamının özen düzeyi.
- Davanın taraflar açısından önemi.
- Sanık tutuklu mu (ek hassasiyet).
AYM ve AİHM Pratiği
- Hukuk davalarında 5+ yıl ihlal eşiği.
- Ceza davalarında 4+ yıl + tutuklu sanık varsa hassasiyet artar.
- İdari davalarda 3-4 yıl üzerinde.
- İstinaf-temyiz dahil toplam süre.
Sürelerin Hesaplanması
- Hukuk: dava açma → kesinleşme.
- Ceza: ceza soruşturmasının başlangıcı (suç şüphesi) → kesinleşme.
- İdare: itiraz/dilekçe → kesinleşme.
- Sayım istisnaları: tarafların talebiyle ertelenen oturumlar (yargı sebebi değil).
İhlal Tespit Edilirse — Tazminat
- Manevi tazminat: Süre, dava türü ve tarafın etkilenmesi gözetilerek 5.000-50.000 TL bandı (AYM içtihadı).
- Maddi tazminat: Somut zararlar (gelir kaybı, sigorta primleri).
- Sürenin uzaması başlı başına manevi tazminata dayanak.
AYM Yerleşik İçtihat
AYM, makul süre ihlallerinde "yargılamanın objektif zorlukları"nı dikkate alarak ihlali değerlendirir; ancak mahkeme yığılması, hâkim atama gecikmesi gibi yapısal sorunlar mağdurun ihlal hakkını ortadan kaldırmaz. Tazminat tutarları, AİHM standartlarına yakınlaştırılmıştır.
Yapısal İhlal — Pilot Karar
AİHM bazı dosyalarda Türkiye'nin yargılama süresi konusunda yapısal sorunu olduğunu tespit etmiş ve pilot kararlar vermiştir. Bu kararlar, sistemik düzeltme talebi içerir.
İç Hukukta Tazminat — Ayrı Yol
- 6384 sayılı Kanun: AİHS-AYM ihlal sonucu tazminatlar için özel komisyon.
- İç hukukta uzun süreçler için tazminat talebi.
- AYM bireysel başvuru ile paralel.
Pratik Tavsiyeler
- Yargılama uzun sürüyorsa düzenli not tutun (oturumlar, kararlar, gerekçesiz ertelemeler).
- İç hukuk yolları tüketildikten sonra 30 gün içinde AYM bireysel başvuru.
- Tazminat talebini somut tutarlarla destekleyin.
- Tutuklu sanık için ek hassasiyet vurgusu.
- AYM ihlal bulursa tazminat aldığınızda dosyaya yansıtın.
Makul süre ihlali en sık başvuru konusudur. AYM-AİHM uzmanı avukat önerilir.