Bir sözleşmenin ifası söz konusu olduğunda, borçlunun yükümlülüğünü zamanında yerine getirmemesi durumunda temerrüt hükümleri devreye girer. Tarafların önceden cezai şart kararlaştırması ise temerrütle mücadelede etkili bir yol sağlar. Bu makalede TBK kapsamında borçlunun temerrüdü ve cezai şart kurumu birlikte ele alınmıştır.

Borçlunun Temerrüdü (TBK m.117)

Muaccel bir borcun borçlusu, alacaklının ihtarıyla temerrüde düşer. Ancak şu hâllerde ihtara gerek yoktur (TBK m.117/2):

  • Borcun ifa edileceği gün, birlikte belirlenmiş veya sözleşmeyle saklı tutulan bir hakka dayanarak taraflardan biri tarafından usulüne uygun bir bildirimde bulunmak suretiyle belirlenmişse
  • Borçlunun, borcunu ifa etmeyeceğini açıkça bildirmesi hâlinde
  • Sözleşmenin niteliği gereği ifanın belirli bir tarihte yapılmasının önem taşıması durumunda

Temerrüt Faizi (TBK m.120)

Para borçlarında borçlu, temerrüde düştüğü tarihten itibaren temerrüt faizi ödemekle yükümlüdür. Sözleşmede aksine bir oran belirlenmemişse yasal faiz oranı uygulanır. Yasal faiz oranı, 3095 sayılı Kanuni Faiz ve Temerrüt Faizine İlişkin Kanun ile belirlenir ve değişkendir.

Ticari İşlerde Temerrüt Faizi

Ticari işlerde TCMB'nin kısa vadeli avanslara uyguladığı faiz oranı, temerrüt faizi olarak uygulanır (3095 sayılı Kanun m.2). Bu oran genellikle yasal faizden daha yüksektir.

Borçlunun Temerrüdünün Sonuçları (TBK m.118)

Borçlunun temerrüdü hâlinde alacaklı:

  1. Aynen ifa ve gecikmeden doğan zararını talep edebilir.
  2. Ayrıca borçlunun kusurlu olarak temerrüde düşmesi hâlinde temerrüt zararının tazmini.
  3. Karşılıklı borç yükleyen sözleşmelerde TBK m.123 uyarınca uygun süre verilerek aynen ifa, ifadan vazgeçip menfi tazminat veya sözleşmeden dönme tercihleri.

Karşılıklı Borç Yükleyen Sözleşmelerde Temerrüt (TBK m.123-125)

Bu sözleşmelerde alacaklı, borçluya uygun bir süre vererek üç yoldan birini seçer:

  1. Aynen ifa + gecikme zararı
  2. İfadan vazgeçip müspet zararı talep (sözleşme yapılmasaydı bulunacağı durum ile mevcut durum arasındaki fark)
  3. Sözleşmeden dönme + menfi zararı talep (sözleşme hiç yapılmasaydı bulunacağı durum)

Süre verme şartı bazı hâllerde aranmaz: borçlunun açıkça reddi, ifa imkânsızlığı, derhâl ifa şartı niteliğindeki sözleşmelerde (örn. mevsim malları).

Cezai Şart (TBK m.179-182)

Cezai şart, borçlunun borcunu hiç ya da gereği gibi ifa etmemesi hâlinde alacaklıya ödemeyi taahhüt ettiği para veya başka bir edimdir. Ana borcun ifasını kolaylaştıran ve alacaklının zararını ispat yükünü hafifleten bir teminat aracıdır.

Cezai Şart Türleri

1) Seçimlik Cezai Şart (TBK m.179/1)

Alacaklı; ya borcun aynen ifasını ya da cezai şartı talep edebilir. İkisi birden istenemez. Alacaklı tercihini yaptıktan sonra diğerinden vazgeçmiş sayılır.

2) İfaya Eklenen Cezai Şart (TBK m.179/2)

Borç süresinde veya kararlaştırılan yer ya da şekilde ifa edilmediği takdirde alacaklı, hem aynen ifayı hem cezai şartı talep edebilir. Bu tür cezai şart genellikle gecikme zararını karşılamak amacıyla kararlaştırılır (örn. günlük gecikme cezası).

3) Dönme (Caymalık) Cezası (TBK m.179/3)

Borçluya, kararlaştırılan cezayı ödeyerek sözleşmeden dönme hakkı tanınır. Bu hâlde borçlu istediği zaman cezayı ödeyerek sözleşmeyi sona erdirebilir. Genellikle kapora niteliğindeki ödemelerde görülür.

Cezai Şartın Geçersizliği (TBK m.182)

Asıl borcun geçersiz olması veya sonradan borçluya yüklenemeyen sebeplerle imkânsız hâle gelmesi durumunda cezai şart talep edilemez. Cezai şartın geçersiz olması ise asıl borcu etkilemez.

Hâkimin İndirim Yetkisi (TBK m.182/3)

Hâkim, aşırı bulduğu cezayı kendiliğinden indirir. Bu yetki ticari iş bile olsa kullanılır (TTK m.22'de tacire indirim talep yasağı sadece "vekâleti" değil cezayı kapsamaz). İndirimde dikkate alınan kıstaslar:

  • Tarafların ekonomik durumu
  • Borç miktarı ile cezanın oranı
  • Borçlunun kusur derecesi
  • Alacaklının uğradığı gerçek zarar
  • Sözleşmedeki dengenin korunması

Cezai Şart ve Müspet Zarar Yarışması (TBK m.180)

Alacaklı, cezai şart miktarını aşan bir zarara uğradığını ispat etmek koşuluyla, aşan kısmı için ek tazminat talep edebilir. Bu hâlde alacaklı:

  1. Cezai şart miktarına ek olarak fazla zararı ispat etmeli
  2. Borçlunun kusurlu temerrüdünü ispat etmeli (cezai şart için kusur şartı yokken, ek zararda vardır)

Sözleşme Hazırlanırken Pratik Tavsiyeler

  1. Türünü açıkça belirtin: "Bu cezai şart ifaya ilavedir / aynen ifa yerine seçimliktir / dönme cezasıdır" gibi.
  2. Hâkimin indirim ihtimalini hesaba katın: Aşırı yüksek cezalar genellikle indirilir; gerçekçi ve makul oranlar tercih edilmelidir.
  3. Tahakkuk koşulunu net yazın: Hangi olay temerrüdü ve cezai şartı tetikler? "Geç teslim halinde her gecikme günü için ..." gibi açık ifade.
  4. Para birimini ve ödeme zamanını belirleyin: TL/EUR/USD ve vade tarihleri net olmalı.
  5. Birden fazla cezai şart: Farklı ihlaller için farklı cezalar tanımlanabilir; ancak toplamda makul kalmalıdır.

Yargıtay Yaklaşımı

Yargıtay 15. ve 23. HD'ler eser sözleşmeleri ve gayrimenkul satış vaadi sözleşmelerinden doğan cezai şart davalarında istikrarlı içtihat oluşturmuştur. Genel ilke: aşırı yüksek cezai şart hâkim tarafından indirilir; ancak ticari iş niteliğindeki sözleşmelerde indirim daha sınırlı ve gerekçeli yapılmalıdır.

Görevli ve Yetkili Mahkeme

  • Görevli: Asliye Hukuk veya Asliye Ticaret Mahkemesi (sözleşme türüne göre).
  • Yetkili: Sözleşmenin ifa yeri (HMK m.10), davalının yerleşim yeri (HMK m.6) veya sözleşmede yetki şartı varsa orada belirtilen yer mahkemesi.

Cezai şart, doğru kurgulandığında alacaklının elini güçlendiren etkili bir araçtır. Sözleşme aşamasında profesyonel hukuki destekle hazırlanması, sonradan doğacak uyuşmazlıkları büyük ölçüde önler.