Kıdem tazminatı, işyerinde çalıştığı her tam yıl için işçiye 30 günlük brüt ücreti tutarında ödenen ve iş sözleşmesinin belirli sebeplerle sona ermesine bağlı olarak doğan tazminattır. Hukuki dayanak 1475 sayılı (mülga) İş Kanunu m.14'tür; bu madde 4857 sayılı İş Kanunu yürürlüğe girerken muhafaza edilmiştir.
Kıdem Tazminatına Hak Kazanma Şartları
İşçinin kıdem tazminatına hak kazanabilmesi için üç temel şart birlikte gerçekleşmelidir:
- Aynı işverene bağlı olarak en az 1 yıllık kıdem. Bir yıldan kısa süreli çalışmalarda kıdem tazminatı doğmaz. İşveren değişse bile aynı işyerinde devamlılık varsa kıdemler birleştirilir (1475 m.14/2).
- İş sözleşmesinin kanunda sayılan sebeplerden biriyle sona ermiş olması.
- 4857 sayılı Kanun kapsamında olmak. İş Kanunu kapsamı dışındaki kişiler (örn. memurlar, bağımsız çalışanlar) kıdem tazminatına hak kazanamaz.
Hangi Hâllerde Kıdem Tazminatı Ödenir?
- İşveren tarafından haklı sebep dışında yapılan fesih (İK m.18)
- İşçi tarafından haklı sebeple yapılan fesih (İK m.24)
- İşçinin askerlik görevi nedeniyle ayrılması
- İşçinin emeklilik ya da yaşlılık aylığı almak için ayrılması
- Kadın işçinin evlendiği tarihten itibaren 1 yıl içinde kendi isteğiyle ayrılması
- İşçinin ölümü (yasal mirasçılarına ödenir)
- İşyerinin değişikliği veya devri (hizmet süresi devam eder)
Kıdem Tazminatı Nasıl Hesaplanır?
Formül basittir: 30 günlük brüt giydirilmiş ücret × tam çalışılan yıl sayısı. Bir yılı aşan süreler oransal olarak (gün/ay) eklenir.
Giydirilmiş Brüt Ücret
Sadece çıplak ücret değil; düzenli ve süreklilik arz eden ek ödemeler de kıdem tazminatı hesabına dâhildir. Yargıtay 9. HD yerleşik içtihadına göre giydirilmiş ücret aşağıdaki kalemleri kapsar:
- Aylık brüt çıplak ücret
- Yemek bedeli (nakdî/ayni — günlük × ay)
- Yol/servis yardımı
- Düzenli prim ve ikramiyeler
- Çocuk yardımı, aile yardımı
- Yakacak yardımı, giyim yardımı
- Lojman tahsisi (rayiç bedel üzerinden)
Arızî ödemeler (örn. tek seferlik bayram ikramiyesi, fazla mesai ücreti) giydirilmiş ücrete dâhil edilmez.
Örnek Hesaplama
Aylık brüt çıplak ücret 30.000 TL, aylık yemek+yol toplamı 4.500 TL, yıllık ikramiye 30.000 TL (aylığa yansıması 2.500 TL) olan ve 5 yıl 6 ay çalışmış işçi için:
- Giydirilmiş aylık brüt = 30.000 + 4.500 + 2.500 = 37.000 TL
- Günlük brüt = 37.000 / 30 = 1.233,33 TL
- 5 tam yıl × 30 gün = 150 gün
- 6 ay = (180 gün / 365) × 30 = ~14,79 gün
- Toplam = 164,79 gün × 1.233,33 TL = ~203.296 TL brüt
Bu tutardan sadece damga vergisi kesilir (binde 7,59). Kıdem tazminatı gelir vergisinden istisnadır (193 sayılı GVK m.25/7).
Kıdem Tazminatı Tavanı
Bir yıllık kıdem tazminatı, devlet memuru emekli ikramiyesinin bir yıllık tutarını aşamaz. Tavan altı aylık dönemlerde yeniden belirlenir ve fesih tarihindeki tavan uygulanır. Yargıtay'a göre bireysel sözleşme veya toplu iş sözleşmesi ile tavanın üzerinde kıdem tazminatı kararlaştırılabilir; bu durumda tavan uygulanmaz.
Faiz Türü ve Başlangıcı
Kıdem tazminatına uygulanacak faiz mevduata uygulanan en yüksek faizdir (1475 m.14/11). Faizin başlangıcı fesih tarihidir; ihtara veya temerrüde gerek yoktur. Yargıtay 9. HD bu konuda istikrarlı: kıdem tazminatı için en yüksek bankacılık faizi, ihbar tazminatı için ise yasal faiz uygulanır (örn. Yargıtay 9. HD K. 2017/6189 ilkesi).
Zamanaşımı
Kıdem tazminatı için 5 yıllık zamanaşımı uygulanır (4857 sayılı Kanun Ek Madde 3). Süre fesih tarihinden itibaren işlemeye başlar. Zorunlu arabuluculuk başvurusu yapıldığında zamanaşımı durur; son tutanak tarihinden sonra yeniden işlemeye devam eder.
Zorunlu Arabuluculuk Şartı
01.01.2018'den itibaren kıdem tazminatı talepleri için iş mahkemesinde dava açılmadan önce arabulucuya başvurmak dava şartıdır (7036 sayılı Kanun m.3). Dava şartı yerine getirilmeden açılan dava usulden reddedilir. Detaylı bilgi için İş Hukukunda Zorunlu Arabuluculuk makalemize bakabilirsiniz.
Sıkça Sorulan Sorular
Kendi isteğiyle istifa eden işçi kıdem tazminatı alabilir mi?
Kural olarak hayır. Ancak emeklilik, askerlik, evlilik (kadın işçi, 1 yıl içinde) ve İK m.24'teki haklı sebepler istisnadır. Ayrıca İK m.32 uyarınca ücretin zamanında ödenmemesi da işçiye haklı fesih hakkı verir.
Belirli süreli sözleşme kıdem tazminatı doğurur mu?
Belirli süreli iş sözleşmesi süresinin bitmesiyle kendiliğinden sona ererse kıdem tazminatı doğmaz. Ancak işveren süresinden önce haklı sebep olmaksızın feshederse, hem bakiye süre ücreti hem de — 1 yılı aşan kıdem varsa — kıdem tazminatı doğar.
İşveren ödemezse ne yapmalıyım?
Önce yazılı ihtar gönderilir. Ödeme yapılmazsa arabuluculuk başvurusu zorunludur. Anlaşma sağlanamazsa son tutanakla birlikte iş mahkemesinde dava açılır. Süreci avukatla yürütmek; alacak hesabının doğru kurulması, faiz türünün doğru belirlenmesi ve mahsup hatalarının önlenmesi için kritik önemdedir.