Türk Borçlar Kanunu m.138, "Aşırı İfa Güçsüzlüğü" başlığı altında, sözleşmenin imzalandığı sırada öngörülmeyen ve öngörülmesi de beklenmeyen olağanüstü değişiklikler nedeniyle ifanın aşırı güçleşmesi hâlinde tarafların başvurabileceği yargısal yolu düzenler. Bu hüküm, klasik "clausula rebus sic stantibus" ilkesinin Türk hukukundaki yansımasıdır.

Madde Metni Özeti (TBK m.138)

Sözleşmenin yapıldığı sırada taraflarca öngörülmeyen ve öngörülmesi de beklenmeyen olağanüstü bir durum, borçludan kaynaklanmayan bir sebeple ortaya çıkar ve sözleşmenin yapıldığı sırada mevcut olguları, kendisinden ifanın istenmesini dürüstlük kurallarına aykırı düşecek derecede borçlu aleyhine değiştirir ve borçlu da borcunu henüz ifa etmemiş veya ifanın aşırı ölçüde güçleşmesinden doğan haklarını saklı tutarak ifa etmiş olursa borçlu, hâkimden sözleşmenin yeni koşullara uyarlanmasını isteme, bu mümkün olmadığı takdirde sözleşmeden dönme hakkına sahiptir. Sürekli edimli sözleşmelerde borçlu, kural olarak dönme hakkının yerine fesih hakkını kullanır.

Uygulamanın Beş Şartı

1) Sözleşmenin Yapıldığı Sırada Öngörülmemiş Olağanüstü Durum

Sözleşmenin imzası anında taraflarca bilinmeyen ve bilinmesi de beklenmeyen bir olgu sonradan ortaya çıkmalıdır. Klasik örnekler:

  • Devalüasyon, döviz kurlarında olağanüstü artış
  • Yüksek enflasyon (özellikle dövizli sözleşmelerde)
  • Pandemi (COVID-19 gibi)
  • Savaş, toplumsal kaos
  • Yasal düzenlemelerin köklü değişimi
  • Beklenmedik vergi yükleri

2) Borçludan Kaynaklanmayan Sebep

Olağanüstü durum borçlunun kendi davranışından, ihmalinden veya kusurundan kaynaklanmamalıdır.

3) Mevcut Koşulların Borçlu Aleyhine Değişmesi

Olağanüstü durum, sözleşmenin ifa şartlarını borçlu aleyhine ve dürüstlük kurallarına aykırı düşecek derecede değiştirmiş olmalıdır.

4) İfanın Henüz Yerine Getirilmemiş Olması

Borçlu borcunu henüz ifa etmemiş ya da haklarını saklı tutarak ifa etmiş olmalıdır. Borç tam olarak ifa edilmişse uyarlama talep edilemez.

5) Sözleşmede Risk Yüklenmesi Bulunmaması

Borçlu, olağanüstü durumun riskini sözleşmeyle açıkça üstlenmemiş olmalıdır. "Tüm kur riski borçluya aittir" gibi bir hüküm uyarlama imkânını sınırlandırabilir; ancak hüküm bizatihi dürüstlük kurallarına aykırıysa hâkim göz ardı edebilir.

Hâkimin Yetkisi

TBK m.138 uyarınca borçlu hâkimden:

  1. Sözleşmenin yeni koşullara uyarlanmasını talep edebilir.
  2. Uyarlama mümkün değilse sözleşmeden dönme (sürekli edimli sözleşmelerde fesih) hakkına sahiptir.

Hâkim öncelikle uyarlamayı tercih eder; sözleşmeyi tamamen sona erdirme son çaredir. Uyarlama kararında hâkim:

  • Sözleşmenin denkliğini yeniden kurmayı amaçlar
  • Tarafların menfaatlerini eşit gözetir
  • Olağanüstü durumun etkisini taraflar arasında paylaştırır

Dövizli Konut Kredilerinde Uygulama

2018 ve sonrasındaki olağanüstü kur artışları nedeniyle dövizli konut kredisi alan tüketiciler, bankalardan sözleşmenin uyarlanmasını talep etmiştir. Yargıtay HGK ve Daire kararlarında genel yaklaşım:

  • Tüketici sözleşmelerinde TBK m.138 uygulanabilir
  • Ancak öngörülebilir kur dalgalanmaları olağanüstü durum sayılmaz
  • Aşırı ve kademeli olmayan kur sıçraması olağanüstü duruma yaklaşır
  • Tüketici "dövizle borçlanma" riskini açıkça üstlenmişse uyarlama daha sınırlı olur

Kira Sözleşmelerinde Uyarlama

Konut ve çatılı işyeri kiralarında TBK m.344 ayrı olarak kira artırım sınırı (TÜFE 12 aylık ortalama) ve m.345 uyarlama imkanı düzenler. 5 yılın sonunda TBK m.344/3 uyarınca kira bedeli rayiç değerlere göre yeniden tespit edilebilir.

Olağan üstü durumlar (örn. COVID-19) nedeniyle kira sözleşmesinin yeni koşullara uyarlanması TBK m.138 ile yine talep edilebilir; özellikle ticari kiralarda mahkemece kabul edilen örnekler vardır.

Eser Sözleşmelerinde

İnşaat ve eser sözleşmelerinde girdi maliyetleri (çelik, çimento, döviz) olağanüstü artarsa müteahhit/yüklenici TBK m.138 uyarınca uyarlama talep edebilir. Yargıtay 15. HD bu konuda yerleşik içtihada sahiptir; ancak müteahhidin "öngörülebilir" maliyet artışlarını üstlendiği genel yaklaşımıyla denetim sıkı yapılır.

Görevli ve Yetkili Mahkeme

  • Görevli: Tüketici sözleşmelerinde Tüketici Mahkemesi (TKHK m.73). Kira uyuşmazlıklarında Sulh Hukuk Mahkemesi. Diğer borç ilişkilerinde Asliye Hukuk veya Asliye Ticaret Mahkemesi.
  • Yetkili: Sözleşmenin ifa yeri (HMK m.10) veya davalının yerleşim yeri (HMK m.6).

İspat Yükü ve Bilirkişi

Uyarlama davasında borçlu:

  1. Sözleşme tarihindeki ekonomik koşulları
  2. Olağanüstü durumun ortaya çıkışını ve tarihsel akışını
  3. İfanın aşırı güçleşme derecesini
  4. Bu güçleşmenin dürüstlük kurallarına aykırı bir yük oluşturduğunu

ispatlamak zorundadır. Ekonomi, finans ve sektör bilirkişileri dosyada belirleyici rol oynar.

Pratik Tavsiyeler

  1. Uyarlama talebini yazılı yapın: Karşı tarafa noter ihtarıyla uyarlama talebini bildirmek, sonradan dürüstlük kuralı tartışmasında lehinize işler.
  2. Borcun tamamen ifa edilmesini önleyin: Tam ifadan sonra m.138 uygulanmaz; haklarınızı saklı tutarak kısmi ödeme yapın.
  3. Ekonomik gelişmeleri belgeleyin: TÜİK, TCMB verileri, sektör raporları ve haberler ekonomik değişikliği ispatlar.
  4. Sözleşme şartlarını okuyun: Risk üstlenme klozları davanın seyrini etkiler; baştan iyi pazarlık yapılmalıdır.
  5. Tahkim klozu kontrol edin: Bazı sözleşmelerde uyuşmazlıklar tahkimde çözülür; bu hâlde dava değil tahkim başvurusu yapılır.